22 interesujące fakty o Rzymie

Rzym ma za sobą blisko trzy tysiące lat historii i niewiele miast dorobiło się tylu legend, które z czasem zaczęto powtarzać jako fakty. Zebraliśmy dwadzieścia dwie rzeczy o Wiecznym Mieście — przy czym kilka popularnych „ciekawostek”, które krążą po internecie, przy sprawdzeniu okazuje się nieprawdą, więc prostujemy je od razu. Wszędzie, gdzie mowa o legendzie, piszemy o tym wprost.

» Czytaj także — Co zwiedzić w Rzymie w ciągu 1 dnia

Jeśli jesteście już w Rzymie, zostawcie ten tekst na wieczór i idźcie zwiedzać — wszystkie dostępne wycieczki znajdziecie pod tym linkiem.

Dowiedzmy się trochę więcej o Rzymie

1. Data założenia miasta — 21 kwietnia 753 r. p.n.e. — to legenda, nie fakt. Wyliczył ją w I wieku p.n.e. uczony Warron; archeologia pokazuje na Palatynie chaty z IX–VIII wieku p.n.e., a Romulusa historycy traktują jako postać mityczną. Rzymianie do dziś świętują 21 kwietnia jako Natale di Roma.

2. Słynna Wilczyca Kapitolińska prawdopodobnie nie jest antyczna. Stoi w Muzeach Kapitolińskich i przez wieki uchodziła za dzieło Etrusków z V wieku p.n.e., ale badanie radiowęglowe rdzeni odlewniczych z 2007 roku wskazało na lata 1021–1153 n.e., a datowanie termoluminescencyjne z 2021 roku na wieki VIII–XIV. Bliźnięta pod brzuchem wilczycy dodano dopiero około 1471 roku.

3. Romulus i Remus pokłócili się nie o nazwę miasta. W najstarszych przekazach spór dotyczył tego, na którym wzgórzu założyć miasto — Palatynie czy Awentynie — i wróżby z lotu ptaków. W najbardziej znanej wersji, u Liwiusza, Remus ginie, gdy szyderczo przeskakuje świeżo wytyczoną bruzdę pod mury.

4. Rzym jest jedynym miastem na świecie, które w całości mieści w sobie niepodległe państwo — Watykan, najmniejszy kraj świata (około 0,49 km² i mniej więcej 800 mieszkańców). Co więcej, w Rzymie rezyduje też drugi podmiot prawa międzynarodowego: Suwerenny Zakon Maltański, który ma eksterytorialne siedziby przy Via Condotti 68 i na Awentynie, ale nie ma terytorium.

5. „Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu” ma w tle konkretne liczby, choć nie te, które zwykle się podaje. Rzymianie wybudowali około 80 000 km utwardzonych dróg głównych — w sieci liczącej, według remapowania z 2025 roku, blisko 300 000 km wszystkich traktów.

6. Rzym zbudowano na siedmiu wzgórzach: Palatyn, Kapitol, Awentyn, Kwirynał, Wiminał, Eskwilin i Celius. Uwaga na częsty błąd: Janikulum, Watykan i Pincio do tej siódemki nie należą, choć leżą w granicach miasta. Różnice wysokości są odczuwalne — buty na obcasie zostawcie w walizce.

7. Skrót SPQR oznacza Senatus Populusque Romanus, czyli „senat i lud rzymski”. Do dziś jest godłem miasta, więc zobaczycie go nie tylko na antycznych budowlach, ale też na włazach kanalizacyjnych, koszach na śmieci i miejskich poidełkach.

8. Pocałunek weselny wywodzi się z Rzymu, ale nie z ceremonii ślubnej. Rzymskie małżeństwo opierało się na zgodzie stron, a pocałunek nie był jego pieczęcią. Prawne znaczenie miał za to pocałunek zaręczynowy: konstytucja Konstantyna z 336 roku n.e. stanowiła, że jeśli pocałunek nastąpił (osculo interveniente) i jedno z narzeczonych zmarło, połowa darów zaręczynowych zostawała przy żyjącym.

9. Prostujemy popularny mit: nie ma żadnych podstaw twierdzenie, że Rzymianie uważali haczykowaty nos za oznakę inteligencji, ani że wyróżniał on Nerona. Swetoniusz opisuje cesarza bardzo szczegółowo — wzrost przeciętny, plamista cera, blond włosy, gruby kark, brzuch, chude nogi — i o nosie nie wspomina ani słowem. Orli profil pojawia się za to często w portretach cesarskich jako sposób na pokazanie autorytetu.

10. Bazylika św. Piotra jest największym kościołem świata pod względem powierzchni wnętrza — około 15 160 m². Warto dodać zastrzeżenie: Księga Guinnessa za największy kościół w ogóle uznaje bazylikę w Yamoussoukro na Wybrzeżu Kości Słoniowej, bo liczy całość zabudowań, choć jej wnętrze jest o połowę mniejsze.

» Czytaj także — 12 wartych odwiedzenia kościołów w Rzymie

11. Panteon wciąż ma rekord świata. Jego betonowa kopuła o rozpiętości 43,3 metra, przebudowana za Hadriana około 113–125 roku n.e., do dziś pozostaje największą niezbrojoną kopułą betonową na świecie — po prawie dwóch tysiącach lat. Rozpiętość równa się dokładnie wysokości wnętrza, a przez otwarty oculus o średnicy 8,9 metra pada deszcz: posadzka jest lekko wypukła i ma 22 otwory odpływowe.

12. Rzym przekroczył milion mieszkańców około I–II wieku n.e. i był prawdopodobnie pierwszym takim miastem w historii. Utrzymał ten poziom przez dwa–trzy stulecia, a potem zapadł się dramatycznie: w VII wieku mieszkało tu około 50 tysięcy osób, przez większość średniowiecza 30–90 tysięcy. Miliona Rzym nie odzyskał aż do lat 30. XX wieku.

13. Rzym został stolicą Włoch 3 lutego 1871 roku, kiedy przeniesiono tu siedzibę rządu — samo zajęcie miasta przez wojska włoskie nastąpiło 20 września 1870 roku. Wcześniej stolicą był Turyn (1861–1865), a potem Florencja (1865–1871).

14. W Rzymie działa ponad 3000 fontann i poidełek, w tym około 2500 charakterystycznych nasoni i kilkadziesiąt monumentalnych. Bernini zaprojektował z nich kilka najsłynniejszych (Czterech Rzek, Trytona, Pszczół, Barcaccia), ale Michał Anioł nie zaprojektował w Rzymie ani jednej fontanny — tę na jego Piazza del Campidoglio wykonał po konkursie Matteo Bartolani w latach 1587–88. Zamiast Michała Anioła wymieniajcie Giacoma della Porta, autora kilkudziesięciu rzymskich fontann.

15. Z Fontanny di Trevi wyławia się rocznie około 1–1,5 miliona euro w monetach — dziennie wpada tam mniej więcej 3000 euro. Od 2001 roku całość trafia do Caritas Roma i finansuje dziś około 15% jej budżetu: jadłodajnie, noclegownie, darmowy supermarket i gabinet dentystyczny. Wyławianie monet przez osoby postronne jest karalne. Zbiórkę robią miejscy pracownicy wcześnie rano i można ją zobaczyć.

16. Koty w Rzymie faktycznie są chronione, ale nie „specjalnym rzymskim prawem”: chroni je ustawa krajowa nr 281 z 1991 roku wraz z przepisami regionu Lacjum, zakazująca zabijania i przesiedlania wolno żyjących kotów z zarejestrowanej kolonii. Kluczowa aktualizacja: od czerwca 2023 roku Area Sacra przy Largo di Torre Argentina jest otwarta dla zwiedzających — po kładce schodzi się między cztery republikańskie świątynie i do Kurii Pompejusza, gdzie zginął Cezar. Kocie schronisko nadal działa, w rogu poniżej poziomu ulicy. I jeszcze jedno: plac nazywa się Largo, a nie Piazza di Torre Argentina.

17. La Sapienza, założona bullą papieża Bonifacego VIII w 1303 roku, jest największym uniwersytetem w Europie — studiuje tu około 110 tysięcy osób. Nie jest natomiast najstarszym, wbrew temu, co powtarza wiele przewodników: najstarszy nieprzerwanie działający uniwersytet świata to Bolonia (1088), a przed Sapienzą są też Oksford, Salamanka, Padwa i Neapol.

18. Za załatwianie się na ulicy grozi dziś mandat, ale w starożytności mocz był surowcem: zbierano go do naczyń przy ulicach i sprzedawano folusznikom do prania i bielenia wełny, garbarzom, a według Katullusa używano go nawet do wybielania zębów. Podatek od moczu wprowadził Neron, a wznowił Wespazjan około 70 roku n.e. — i to właśnie jemu przypisuje się powiedzenie pecunia non olet, „pieniądze nie śmierdzą”. Do dziś publiczny pisuar to po włosku vespasiano.

19. Targ Trajana nie był pierwszym centrum handlowym świata — to określenie ukuł w XX wieku archeolog Corrado Ricci i dziś się je odrzuca. Kompleks około 150 pomieszczeń na sześciu poziomach, wzniesiony przez Apollodorosa z Damaszku około 100–113 roku n.e., pełnił funkcje administracyjne i magazynowe na potrzeby Forum Trajana, a schodkowa Via Biberatica wykluczała ruch wozów. Dziś mieści się tu Museo dei Fori Imperiali.

20. Rzym i Paryż są miastami partnerskimi od 9 kwietnia 1956 roku, czyli od siedemdziesięciu lat, i jest to partnerstwo wyłączne: żadne z nich nie ma innego miasta bliźniaczego. Stąd hasło „Tylko Paryż jest godzien Rzymu, tylko Rzym jest godzien Paryża”. Pamiątkowa kolumna z brązową paryską karawelą stoi przy Via Parigi, obok Santa Maria degli Angeli.

Rzym: Wybierz hotel

21. We Włoszech pechowa jest nie trzynastka, tylko siedemnastka — w samolotach Alitalii brakowało rzędu 17, a Renault sprzedawał tu model R17 pod nazwą R177. Najpopularniejsze wyjaśnienie mówi, że XVII to anagram łacińskiego VIXI, „żyłem”, czyli formuły z rzymskich nagrobków. Uczciwie: to ludowa etymologia, nie udokumentowany fakt — krążą też wersje pitagorejska i biblijna.

22. Purpura była oznaką statusu, ale nie tak, jak się zwykle pisze. Senatorowie nie nosili purpurowych szat — nosili białą togę z szerokim purpurowym pasem (latus clavus), a urzędnicy togę z purpurową obwódką. Lita purpura tyryjska ze złotem zarezerwowana była dla wodzów w triumfie, a dopiero w późnym cesarstwie, około IV wieku, prawnie zastrzeżono ją dla cesarza — stąd „przywdziać purpurę” znaczy zostać cesarzem.

Dwie rzeczy na koniec, o które warto zapytać przewodnika. Pierwsza: średnia długość życia w starożytnym Rzymie wynosiła około 25 lat, ale ta liczba myli — zaniżała ją potworna śmiertelność niemowląt i dzieci, bo wieku dziesięciu lat dożywała mniej więcej połowa. Kto przeżył dzieciństwo, miał realne szanse dociągnąć do sześćdziesiątki. Druga: porwanie Sabinek, którym tłumaczy się brak kobiet w młodym mieście, to legenda z Liwiusza, a nie wydarzenie — obraz Pietra da Cortony przedstawiający tę scenę wisi w Pinakotece Kapitolińskiej.

» Czytaj także — 10 najlepszych pizzerii w Rzymie

I jeszcze jedno sprostowanie. Po polskim internecie krąży informacja, że w Rzymie działa jedyne na świecie muzeum makaronu. Rzymskie Museo Nazionale delle Paste Alimentari przy Palazzo Scanderbeg jest zamknięte na stałe i nie warto go szukać obok Fontanny di Trevi. Muzeum makaronu istnieje natomiast gdzie indziej — Museo della Pasta w Collecchio pod Parmą, czynne w weekendy, część sieci Musei del Cibo.

Który z tych faktów najbardziej was zaskoczył? A może znacie inny, którego tu zabrakło? Napiszcie w komentarzach.

Takich historii najlepiej słucha się tam, gdzie się wydarzyły. Nasz audioprzewodnik prowadzi przez 21 punktów w centrum Rzymu i opowiada je po drodze — po polsku, we własnym tempie i bez grupy.

Życzymy miłej podróży!